1881 — 1938

Mustafa Kemal Atatürk

Fotoğraflar, belgeler, film görüntüleri ve sevdiği türkülerle bir ömür

Hazırlanıyor

İçindekiler

  1. I Selanik 1881
  2. II Mektep yılları 1896
  3. III Trablusgarp’tan Çanakkale’ye 1911
  4. IV Mütareke 1918
  5. V Bir vapur, Karadeniz’e 1919
  6. VI Meclis ve Sakarya 1920
  7. VII Kocatepe 1922
  8. VIII Cumhuriyet 1923
  9. IX On yılda bir ülke 1924
  10. X Nutuk ve sulh 1927
  11. XI Sofrada bir türkü —
  12. XII Mektuplar —
  13. XIII Onuncu Yıl 1933
  14. XIV Son yaz 1938
  15. XV 09:05 1938
  16. XVI Anıtkabir 1953

Yaklaşık yirmi dakika. Kulaklıkla izlemeniz önerilir.

Dolmabahçe Sarayı, İstanbul

09:05

10 Kasım 1938, Perşembe

Saat dokuzu beş geçe bir ülke sustu.

Hikâye elli yedi yıl önce, Selanik’te başlar.

Geri sarmak için kaydırın

Kardeşimle beraber bakla tarlasının ortasındaki bir kulübede oturduğumuz ve kargaları kovmakla uğraştığımızı unutamam.

Mustafa Kemal, 19221

Bakla tarlasında iki çocuk

Selanik, 1881

Mustafa 1881’de Selanik’te doğdu. Okul çağına geldiğinde evde bir anlaşmazlık çıktı: annesi Zübeyde Hanım ilahilerle mahalle mektebine başlamasını istiyordu, babası Ali Rıza Efendi ise yeni usulle öğretim yapan Şemsi Efendi Mektebi’nden yanaydı.2 Çocuk önce annesini sevindirdi, birkaç gün sonra babasının seçtiği okula geçti.

Babasını kaybedince aile Selanik yakınlarındaki dayısının çiftliğine sığındı. Yıllar sonra bir gazeteciye çocukluğundan en çok o günleri anlattı: kardeşiyle tarlada karga kovaladıklarını.1

Şehre döndüğünde girdiği mülkiye rüştiyesinde bir hocası onu sert biçimde cezalandırınca büyükannesi onu okuldan aldı.2 Asker olmak istiyordu, annesi istemiyordu. “Ona sezdirmeden kendi kendime Askerî Rüşdiyesi’ne giderek imtihan verdim,” diye anlatır.1

Askerî rüştiyede matematik öğretmeninin adı da Mustafa’ydı. Bir gün ona, “Arada bir fark bulunmalı, bundan sonra adın Mustafa Kemal olsun,” dedi.1

Doğduğu ev, Selanik; bugün müze. Fotoğraf: Ymblanter, CC BY-SA 4.0.
Doğduğu ev, Selanik; bugün müze. Fotoğraf: Ymblanter, CC BY-SA 4.0.
Annesi Zübeyde Hanım.
Annesi Zübeyde Hanım.
Harp Akademisi’nden mezun olduğu gün, 11 Ocak 1905.
Harp Akademisi’nden mezun olduğu gün, 11 Ocak 1905.

Okul kayıtlarından2

MektepKayıtYılDerece
Manastır Askerî İdadisiNo. 734818962 / 54
Mekteb-i HarbiyeMustafa Kemal Efendi, Selanik · Diploma No. 599818998 / 459
Erkân-ı Harbiye MektebiKurmay Yüzbaşı19055 / 13

El yazısıyla bir gazete

1896’da Manastır Askerî İdadisi’ne 7348 numaralı öğrenci olarak yazıldı; üçüncü sınıfı elli dört kişi içinde ikinci bitirdi.2 Sınıf arkadaşı Ömer Naci ona şiiri sevdirdi. Bir öğretmeni bunun onu askerlikten uzaklaştıracağını söyleyince şiiri bıraktı, ama güzel yazma hevesi kaldı.1

13 Mart 1899’da İstanbul’da Harbiye’ye girdi; deftere “Mustafa Kemal Efendi, Selanik” diye kaydedildi. 459 kişilik sınıfından sekizinci olarak çıktı.2

Harbiye yıllarında arkadaşlarıyla bir gazete çıkardılar: “Mektepte el yazısıyla gazete tesis ettik.”1 11 Ocak 1905’te kurmay yüzbaşı oldu ve 5. Ordu’ya atandı.2 O günlerde tutuklanıp sorgulandığını kendisi anlatır; sonunu şöyle bağlar: “Beni Suriye’ye nefyettiler.”1

Şam’da subay arkadaşlarıyla, Haziran 1907.
Şam’da subay arkadaşlarıyla, Haziran 1907.
Manastır Askerî İdadisi, 1890’lar.
Manastır Askerî İdadisi, 1890’lar.

1911 — 1915

Trablusgarp’tan Çanakkale’ye

Derne’de emirlerini yazdırırken, 8 Mayıs 1912.
Derne’de emirlerini yazdırırken, 8 Mayıs 1912.

İtalya 1911’de Trablusgarp’a saldırınca gönüllü olarak gitti. Ocak 1912’de Derne’deki çarpışmalarda sol gözünden yaralandı ve bir ay kadar Hilal-i Ahmer hastanesinde yattı.4 8 Mayıs 1912’de çekilen bir fotoğrafta, yerli gönüllülerin önünde emirlerini yazdırırken görülür.5

1913’te Sofya’ya ataşemiliter atandı; görevine 20 Kasım’da başladı.6

İstanbul’dan gelen yazar ve sanatçı heyetine muharebe alanını anlatırken, 1915.
İstanbul’dan gelen yazar ve sanatçı heyetine muharebe alanını anlatırken, 1915.
Ege DeniziSuvla KoyuBoğaz EceabatSeddülbahirÇanakkale Bigalı Conkbayırı Arıburnu Anafartalar

Gelibolu Yarımadası

Çanakkale, 1915

  1. Bigalı

    19. Tümen, 25 Nisan sabahına kadar ordu ihtiyatı olarak bu köyün çevresinde bekliyordu.9

  2. Conkbayırı

    Çıkarma başlayınca 57. Alay’ı ileri sürdü; düşmanın ilerleyişi Conkbayırı’nda durduruldu.10

  3. Arıburnu

    Cephede kaldı. 1 Haziran’da albaylığa yükseltildi.10

  4. Anafartalar

    Ağustos başında Anafartalar Grubu’nun komutanı oldu. 9 Ağustos: Birinci Anafartalar zaferi.10

  5. Conkbayırı

    10 Ağustos şafağında süngü hücumu. Göğsüne çarpan şarapnel cebindeki saati parçaladı.10

  6. Anafartalar

    21 Ağustos: İkinci Anafartalar zaferi. 10 Aralık’ta cepheden ayrıldı.10

25 Nisan 1915 sabahı Arıburnu’na çıkarma başladığında 19. Tümen’in komutanıydı. 261 rakımlı tepede cephanesi bittiği için geri çekilen askerlerle karşılaştı. “Düşmandan kaçılmaz, dedim.” Süngü taktırıp yere yatırdı; karşıdakiler de yattı. Kazanılan o birkaç dakikada 57. Alay yetişti.7

Alayına verdiği emri üç yıl sonra kendisi aktardı:

Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman zarfında yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar kaim olabilir.

Arıburnu, 25 Nisan 19157
Çanakkale’de siperde, 1915.
Çanakkale’de siperde, 1915.

10 Ağustos 1915’te Conkbayırı’nda bir şarapnel misketi göğsünün sağına çarptı. Cebindeki saat parçalanmıştı: “Saat parça parça oldu.”7 Kırık saati Liman von Sanders’e verdi; o da karşılığında kendi altın saatini çıkarıp uzattı.8

İstanbul, 13 Kasım 1918. İşgal donanması Dolmabahçe önünde.

Yıldırım Orduları Grubu Komutanı, 1918.
Yıldırım Orduları Grubu Komutanı, 1918.

Mütareke

1916’da 16. Kolordu’nun başındaydı. 27 Mart’ta Diyarbakır’a geldi, 1 Nisan’da general oldu; Muş ve Bitlis geri alındı.11

Savaşın son aylarında Suriye’deydi. Mütarekenin ertesi günü, 31 Ekim 1918’de Yıldırım Orduları Grubu’nun komutasını devraldı; 7 Kasım’da bu karargâh da kaldırıldı.11

13 Kasım 1918’de İstanbul’a geldi.11 İşgal donanması Dolmabahçe’nin önüne demirlemişti.6 Yaveri Cevat Abbas’ın aktardığına göre gemilere bakıp şunu söyledi:12

Adana, 31 Ekim 1918. Mütarekenin ertesi günü.
Adana, 31 Ekim 1918. Mütarekenin ertesi günü.

Geldikleri gibi giderler.

Yaveri Cevat Abbas Gürer’in aktarımı, 13 Kasım 1918
KaradenizAkdenizEgeMarmara TokatErzincanKayseriKırşehir İstanbul Samsun Havza Amasya Erzurum Sivas Ankara

1919

Bir vapur, Karadeniz’e

16 Mayıs 1919’da Bandırma vapuru İstanbul’dan ayrıldı. Üç gün sonra, 19 Mayıs’ta Mustafa Kemal Paşa ve karargâhı Samsun’a çıktı.14

  1. İstanbul

    Bandırma vapuru yola çıkar.

  2. Samsun

    Karaya çıkış.

  3. Havza

    Karargâh buraya taşınır; üç gün sonra bir genelgeyle yurdun her yerinde mitingler yapılması istenir.15

  4. Amasya

    22 Haziran’da Amasya Genelgesi yayımlanır.15

  5. Erzurum

    Resmî görevinden ve askerlikten çekilir.16 Kâzım Karabekir: “Hepimiz emrinizdeyiz Paşam.”17

  6. Sivas

    4 Eylül’de kongre toplanır; başkanlığına Mustafa Kemal Paşa seçilir.16

  7. Ankara

    Dikmen sırtlarında onu yaya ve atlı binlerce seymen karşılar.18

9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa, 1919.
9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa, 1919.

Ankara’ya 27 Aralık 1919’da vardı ve şehrin dışındaki Ziraat Mektebi’ne yerleşti; orada 118 gün kaldı.19

Sivas’ta Heyet-i Temsiliye üyeleriyle, Eylül 1919.
Sivas’ta Heyet-i Temsiliye üyeleriyle, Eylül 1919.
Amasya’da, 1919.
Amasya’da, 1919.
Büyük Millet Meclisi’nde, 1 Mart 1921.
Büyük Millet Meclisi’nde, 1 Mart 1921.

Büyük Millet Meclisi

Birinci İçtima

23 Nisan 1336 (1920), Cuma

23 Nisan 1920 Cuma günü, Hacı Bayram’da kılınan namazdan sonra Büyük Millet Meclisi açıldı. İlk gün salonda 115 mebus vardı; en yaşlı üye olan Sinop mebusu Şerif Bey başkanlık etti. İkinci oturumda Mustafa Kemal başkan seçildi.20

On sekiz gün sonra, 11 Mayıs 1920’de İstanbul’daki divan-ı harp onu gıyabında idama mahkûm etti; padişah kararı 24 Mayıs’ta onayladı.21

İstanbul’da çıkan Peyam-ı Sabah, 13 Mayıs 1920: Mustafa Kemal ve arkadaşlarının idam kararı.
İstanbul’da çıkan Peyam-ı Sabah, 13 Mayıs 1920: Mustafa Kemal ve arkadaşlarının idam kararı.

1921 yazında cephe Ankara’ya yaklaştı. Başkomutan olarak 7–8 Ağustos’ta çıkardığı Tekâlif-i Milliye emirleriyle ordunun ihtiyaçları halktan istendi.22 Sakarya’da 23 Ağustos’tan 13 Eylül’e, yirmi iki gün yirmi iki gece savaşıldı. Muharebeden önce attan düşmüş, kaburgası kırılmıştı; savaşı bu hâlde yönetti.22

19 Eylül 1921’de Meclis ona Mareşal rütbesini ve Gazi unvanını verdi.23

AnkaraHaymanaEskişehir Polatlı Alagöz Mangal Dağı Duatepe Kartaltepe

Polatlı — Haymana

Sakarya, 1921

  1. Polatlı

    12 Ağustos’ta Batı Cephesi karargâhındaydı; attan burada düştü.25

  2. Alagöz

    Başkomutanlık karargâhı bu köyde kuruldu.26

  3. Mangal Dağı

    23 Ağustos’ta muharebe başladı. Mangal Dağı ilk gün, Çal Dağı 2 Eylül’de elden çıktı.26

  4. Duatepe

    10 Eylül’de genel karşı taarruz başladı; Duatepe aynı gün geri alındı.26

  5. Kartaltepe

    12 Eylül’de Kartaltepe geri alındı.27 Ertesi gün muharebe zaferle bitti.25

Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.

Sakarya, 26 Ağustos 192124
Ankara, 1920.
Ankara, 1920.
Kocatepe, Ağustos 1922.
Kocatepe, Ağustos 1922.

26 Ağustos 1922

Kocatepe

26 Ağustos 1922 sabahı, gün ağarmadan Kocatepe’deki gözetleme yerindeydi; yanında Fevzi, İsmet ve Nurettin Paşalar vardı. Toplar şafakla birlikte ateşe başladı.28

Beş gün sonra, 1 Eylül’de ordulara tek cümlelik bir emir gönderdi. 9 Eylül’de Türk ordusu İzmir’e girdi.28

Ege Denizi ZafertepeAlaşehirSalihliAkşehirKütahya Kocatepe Afyon Dumlupınar Uşak Manisa İzmir

Afyon — İzmir

Büyük Taarruz, 1922

  1. Kocatepe

    26 Ağustos’ta taarruz saat 05:30’da topçu ateşiyle başladı.29

  2. Afyon

    27 Ağustos’ta Afyon kurtarıldı.29

  3. Dumlupınar

    30 Ağustos: sonradan “Başkumandan Meydan Muharebesi” adını alan savaş.29

  4. Uşak

    3 Eylül’de Dumlupınar’dan Uşak’a geldi. Bir gün önce General Trikupis esir alınmıştı.29

  5. Manisa

    8 Eylül’de Manisa kurtarıldı.29

  6. İzmir

    9 Eylül’de ordu İzmir’e girdi; kendisi ertesi gün şehre geldi.29

Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!

1 Eylül 192228

1922 — 1923

Cumhuriyet

29101923

Resimli Gazete, 3 Kasım 1923: Cumhuriyet’in ilanı.
Resimli Gazete, 3 Kasım 1923: Cumhuriyet’in ilanı.

1 Kasım 1922’de saltanat kaldırıldı.16 24 Temmuz 1923’te Lozan’da barış imzalandı.30

28 Ekim 1923 akşamı Çankaya’da sofrada İsmet Paşa, Kâzım Paşa, Fethi Bey, Fuat Bey ve Ruşen Eşref vardı. Yemekte onlara, “Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz,” dedi. Konuklar gittikten sonra İsmet Paşa’yla birlikte kanun değişikliğinin metnini yazdılar.31

Ertesi akşam Meclis değişikliği kabul etti.31 Oylamaya katılan 158 üyenin tamamının oyuyla ilk cumhurbaşkanı seçildi.6

Gazi Mustafa Kemal, 1923.
Gazi Mustafa Kemal, 1923.
Latife Hanım’la, 1923.
Latife Hanım’la, 1923.
Lozan’da Türk heyeti, 1922. Fotoğraf: Agence Meurisse.
Lozan’da Türk heyeti, 1922. Fotoğraf: Agence Meurisse.

1924 — 1934

On yılda bir ülke

1924

3 Mart’ta 430 sayılı kanunla bütün okullar tek bir bakanlığa bağlandı.34

1925

Ağustos sonunda Kastamonu’ya ve İnebolu’ya gitti; şapkayı halka orada tanıttı.35

İzmir, 11 Ekim 1925.
İzmir, 11 Ekim 1925.

1926

17 Şubat’ta Medeni Kanun kabul edildi. Evlenme, boşanma ve mirasta kadınla erkek eşit oldu.36

1928

9 Ağustos’u 10 Ağustos’a bağlayan gece Sarayburnu’nda yeni harfleri duyurdu.6 Sonra kara tahtayla yola çıktı: Tekirdağ, Sinop, Kayseri. Kanun 1 Kasım’da çıktı.37

Kayseri’de kara tahta başında, 20 Eylül 1928.
Kayseri’de kara tahta başında, 20 Eylül 1928.

1930

3 Nisan’da kadınlar belediye seçimlerinde oy kullanma ve seçilme hakkını aldı.38

Afet İnan’ın kadın hakları konferansından sonra, 3 Nisan 1930.
Afet İnan’ın kadın hakları konferansından sonra, 3 Nisan 1930.

1934

24 Kasım’da Meclis ona “Atatürk” soyadını verdi.39 5 Aralık’ta kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandı; ertesi yıl Meclis’e 18 kadın girdi.38

1935 tarihli nüfus cüzdanı. Ad hanesinde “Kamâl” yazıyor.
1935 tarihli nüfus cüzdanı. Ad hanesinde “Kamâl” yazıyor.

Dünyada her şey için, medeniyet için, hayat için, muvaffakiyet için en hakiki mürşit ilimdir, fendir.

Samsun, 22 Eylül 192440
Geometri kitabından bir sayfa, 1937.
Geometri kitabından bir sayfa, 1937.

1927 — 1937

Altı gün, otuz altı saat

15 Ekim 1927’de Ankara’da partisinin kurultayında kürsüye çıktı ve 1919’dan beri olanları anlatmaya başladı. Konuşma altı gün, toplam 36 saat 33 dakika sürdü. İlk gün, Samsun’dan Sivas Kongresi’ne kadar olan dönemi anlattı.44

Son sayfada gençliğe seslendi.

Haydarpaşa Garı, 1 Temmuz 1927.
Haydarpaşa Garı, 1 Temmuz 1927.

Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk Cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir.

Nutuk, 20 Ekim 192748

20 Nisan 1931’de seçim bildirgesinde dış politikayı tek cümleyle özetledi: “Yurtta sulh, cihanda sulh için çalışıyoruz.”45 9 Şubat 1934’te Atina’da Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya Balkan Antantı’nı imzaladı.46

Aynı yılın ocak ayında, on iki yıl önce karşısında savaştığı ülkenin eski başbakanı Venizelos onu Nobel Barış Ödülü’ne aday göstermişti.47

Nutuk’un 1927 baskısının iç kapağı.
Nutuk’un 1927 baskısının iç kapağı.
İran Şahı Rıza Pehlevi’yle, 1934.
İran Şahı Rıza Pehlevi’yle, 1934.

Çankaya — Florya

Sofrada bir türkü

Beylerbeyi’nde zeybek oynarken, Eylül 1936.
Beylerbeyi’nde zeybek oynarken, Eylül 1936.

Anıtkabir’de özel kitaplığından 3.123 cilt sergileniyor.49 Birçoğunun kenarında kendi el yazısıyla aldığı notlar durur.50

1925’te Ankara’nın dışında bir çiftlik kurdu; on iki yıl sonra, 11 Haziran 1937’de onu hazineye bağışladı.51

Manevi evlatları arasında Sabiha, Afet, Rukiye, Nebile ve küçük Ülkü vardı.52 Ülkü, Atatürk’ün son yıllarında yanından ayrılmadı.

Rumeli’de doğmuştu; akşam sohbetleri çoğu zaman türkülere varırdı. Zeybeğin millî bir oyun olmasını isterdi. Eylül 1936’da Beylerbeyi’ndeki Balkan festivalinde kalkıp kendisi oynadı.53

Sevdiği türküler ve şarkılar

Bu sayfada çalan kayıtlar bunlardır; dinlemek için eserin adına dokunun. Liste Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın derlemesine dayanır.54

Kendi el yazısıyla, 1930: “Türkiye Cumhuriyeti’nde herkes Allah’a istediği gibi ibadet eder.”
Kendi el yazısıyla, 1930: “Türkiye Cumhuriyeti’nde herkes Allah’a istediği gibi ibadet eder.”
Ülkü’yle Dolmabahçe’de, 20 Eylül 1937.
Ülkü’yle Dolmabahçe’de, 20 Eylül 1937.
Florya, 12 Eylül 1936.
Florya, 12 Eylül 1936.
Tokat’ta bir yurttaşı dinlerken, 1930.
Tokat’ta bir yurttaşı dinlerken, 1930.
Ülkü’yle, 1937. Kamu malı film görüntüsü, Wikimedia Commons.
Turhal gezisi, 1930. Kamu malı film görüntüsü, Wikimedia Commons.
Trabzon’da köylü bir aileyle, 28 Kasım 1930.
Trabzon’da köylü bir aileyle, 28 Kasım 1930.

Mektuplar

Kendi kaleminden

Cepheden, yoldan, hasta yatağından yazdığı birkaç satır. Hepsi yayımlanmış metinlerinden alınmıştır.

Salih Bozok’aUrla, 4 Ekim 1911

Senin vasıtanla valideme verilmek üzere Kerim Beye kırk lira bıraktım. […] Sen de bana yazarsın.59

Trablusgarp’a gizlice giderken yolda yazdı. Aklındaki ilk iş annesine bırakacağı paraydı.

Corinne Lütfü’yeMaydos, 17 Mart 1915

Geçmiş zaman ve geçmiş zamanın hatıraları ebedi bir hayata maliktir. Beni unutmayınız Corinne, hatta bu harpte ölsem bile.60

Çanakkale’de, 18 Mart deniz savaşından bir gün önce. Corinne’e mektuplarının çoğunu Fransızca yazmıştır;61 buradaki metin Türkçe yayımlandığı hâlidir.

Süt kardeşi Saime Hanım’aSilvan, 26 Ekim 1916

Arzunuz veçhile bir fotoğrafımı takdim etmek benim için bir şeref olacaktı. Fakat yanımda bulunmadığı gibi burada aldırmak da şimdilik mümkün değil. […] Çocuklarınızla beraber gözlerinizden öperim.62

Doğu cephesinde kolordu komutanıyken, on sekiz yıldır görmediği süt kardeşine. Mektup yakın zamanda arşivde bulundu.

Annesi Zübeyde Hanım’aAğustos 1919

Muhterem Valideciğim, İstanbul’dan mufarakatımdan beri sizlere birkaç telgraftan başka bir şey yazmadım. Bu sebeple büyük merak içinde kaldığınızı tahmin ediyorum. […] Saygıyla ellerinizden, hemşiremin gözlerinden öperim.63

Askerlikten istifa etmiş, Erzurum ile Sivas kongreleri arasındaydı. İstanbul hükûmeti onun geri dönmesini istiyordu.

Manevi kızı Sabiha Gökçen’eTarihsiz, kurşun kalemle

Muaffakiyetle Ankara’dan Eskişehir’e geldiğini memnuniyetle öğrendim. […] İstanbul’a da muaffakiyetle gelmene intizar ederek gözlerinden öperim.64

Ankara’dan İstanbul’a uçarken yolda olan manevi kızına yazdığı not (özgün yazımıyla). Gökçen bunu Anıtkabir müzesine bağışladı.

Afet İnan’aSavarona, 14 Haziran 1938

Afet, H. R. Soyak ile, benden mektup beklediğini bildirmiştin. Arzun her gün hatırımdadır. […] Bence doktorların yanlış görüş ve hükümleri sebebiyle hastalık durmamış, ilerlemiştir.65

Aramızdan ayrılmadan beş ay önce, yurt dışındaki manevi kızına hastalığını açıkça yazıyor.

Onuncu Yıl Nutku, Ankara, 29 Ekim 1933.
Onuncu Yıl Nutku, Ankara, 29 Ekim 1933.

Ankara, 29 Ekim 1933

Ne mutlu Türküm diyene!

Milliyet, 29 Ekim 1933: Cumhuriyet’in onuncu yılı sayısı.
Milliyet, 29 Ekim 1933: Cumhuriyet’in onuncu yılı sayısı.

Cumhuriyet on yaşındaydı. Konuşmanın ilk taslağını kurşun kalemle, yedi sayfa olarak kendi eliyle yazmıştı.66 Ankara’da kürsüye çıktı ve yedi dakika konuştu. O gün sesi kaydedildi; bugün onu kendi sesinden dinleyebiliyoruz.

Ekrandaki metin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yayımladığı nutuk metnidir.67

1938 Haziran 1 Çarşamba

Son yaz

Adana’ya son gelişi, 24 Mayıs 1938.
Adana’ya son gelişi, 24 Mayıs 1938.

Hatay’ı şahsi meselesi sayıyordu. 2 Eylül 1938’de bağımsız Hatay Devleti kuruldu.68

1 Haziran’da Savarona İstanbul’a geldi. Aynı gün öğleden sonra yata geçti ve elli dört gün orada kaldı. 25 Temmuz’da Dolmabahçe Sarayı’na geçti.69

5 Eylül 1938’de vasiyetini kendi el yazısıyla yazdı. Kız kardeşi Makbule’ye ve manevi evlatlarına aylık bağladı; kalan gelirin Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumu arasında eşit paylaşılmasını istedi.70

Trakya manevralarında, Ağustos 1937.
Trakya manevralarında, Ağustos 1937.
Savarona, 1933. Fotoğraf: Agence Rol.
Savarona, 1933. Fotoğraf: Agence Rol.
İsmet İnönü’yle, 16 Haziran 1936.
İsmet İnönü’yle, 16 Haziran 1936.

10 · 11 · 1938

09:05

Ata’ya saygıyla.

8 Kasım akşamı Atatürk’ün hastalığı ağırlaştı; saat yediye doğru kendinden geçti.71

10 Kasım 1938 Perşembe sabahı, saat dokuzu beş geçe Atamızı kaybettik. Elli yedi yaşındaydı.

Yüce Türk milletinin başı sağ olsun.

Dolmabahçe Sarayı’nda hayata gözlerini yumduğu oda. Fotoğraf: Sitomon, CC BY-SA 2.0.
Dolmabahçe Sarayı’nda hayata gözlerini yumduğu oda. Fotoğraf: Sitomon, CC BY-SA 2.0.
Acı haberi duyanlar, Kasım 1938.
Acı haberi duyanlar, Kasım 1938.

Ankara’ya dönüş

  1. Dolmabahçe19 Kasım
  2. SarayburnuZafer torpidosu
  3. Yavuzzırhlı
  4. İzmittren
  5. Ankara20 Kasım
Dolmabahçe’den son yolculuğuna uğurlanırken, 19 Kasım 1938.
Dolmabahçe’den son yolculuğuna uğurlanırken, 19 Kasım 1938.
İstanbul, 19 Kasım 1938.
İstanbul, 19 Kasım 1938.
Cenaze alayı, Kasım 1938.
Cenaze alayı, Kasım 1938.

19 Kasım’da Dolmabahçe’de cenaze namazı kılındı. Aziz naaşı Sarayburnu’ndan Zafer torpidosuyla Yavuz zırhlısına, oradan İzmit’e, İzmit’ten trenle Ankara’ya götürüldü.72

Aziz naaşı Ankara’da, Meclis’in önünde, mimar Bruno Taut’un tasarladığı katafalkta bir gece halkın ziyaretine açık kaldı.73 21 Kasım’da top arabasıyla Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine nakledildi; törene pek çok ülkeden heyet katıldı.72

Anıtkabir için Türk ve yabancı mimarlara açık bir yarışma düzenlendi; Emin Onat ile Orhan Arda’nın tasarımı seçildi.74 Aziz naaşı on beş yıl sonra, 10 Kasım 1953’te Anıtkabir’e nakledildi.72

Anıtkabir’e nakil töreni, 10 Kasım 1953.
Anıtkabir’e nakil töreni, 10 Kasım 1953.

Tanıklar

  • Önümde, arkamda sarsılan omuzlar ve yerlerde gözyaşıyla ıslanmış halılar görüyorum.76

    Hakkı Süha Gezgin gazeteci, Dolmabahçe’de katafalkın önünde

  • Gözlüklerinin içi yaşla dolmuştu. Vücudu hafifçe öne eğilmiş, çehresi yorgun yavaş yavaş ağlayarak yürüyordu. Bu Başvekilimiz Celal Bayar’dı.76

    Reşat Nuri Güntekin yazar, 19 Kasım’da İstanbul’da kalabalığın içinde

  • Bütün millet ağlıyor sözü ilk defa benzetme olmaktan çıkmış.76

    Behçet Kemal Çağlar şair, cenaze alayını dakika dakika not etti

  • Ben dokuz yaşında ve ilkokul dördüncü sınıf öğrencisiydim. […] 10 Kasım günü bayraklar yarıya inmişti.77

    Coşkun Özdemir Urfa’da dokuz yaşında bir ilkokul öğrencisiydi

  • Eşsiz kahraman Atatürk; vatan sana minnettardır.76

    İsmet İnönü Cumhurbaşkanı; 21 Kasım 1938’de millete yayımladığı beyannameden

Anıtkabir, Ankara. Fotoğraf: William Neuheisel, CC BY 2.0.
Anıtkabir, Ankara. Fotoğraf: William Neuheisel, CC BY 2.0.
Aslanlı Yol, Anıtkabir. Fotoğraf: Kemal Kozbaev, CC BY-SA 4.0.
Aslanlı Yol, Anıtkabir. Fotoğraf: Kemal Kozbaev, CC BY-SA 4.0.

Her yıl 10 Kasım’da, saat 09:05’te sirenler çalar ve bütün ülke saygı duruşunda bulunur.

Benim naçiz vücudum bir gün elbet toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.

18 Haziran 192675

09:05

Her 10 Kasım’da, saat 09:05’te hayat durur.

Kurduğu Cumhuriyet ise yaşıyor.

29 Ekim 1923’ten bu yana

Bize çok şey bıraktı.

  • Bir vatan.
  • Bir cumhuriyet.
  • Okuyup yazdığımız harfler.
  • Taşıdığımız soyadları.
  • Kadının da erkeğin de oy verdiği sandık.
  • Ve bir yol gösterici: ilim.

Emanetine sahip çıkalım.

Notlar (78)
  1. 1 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, cilt II, s. 6–9 (Ahmet Emin ile mülakat, Vakit, 10 Ocak 1922), Atatürk Araştırma Merkezi.
  2. 2 Atatürk’ün Eğitim ve Öğretim Gördüğü Kurumlar, İşte Atatürk (isteataturk.com).
  3. 3 Atatürk’ün Selanik’teki Evi, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  4. 4 Trablusgarp Savaşı’nda Atatürk, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  5. 5 Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal Derne’de, 8 Mayıs 1912, İşte Atatürk (isteataturk.com).
  6. 6 Atatürk, Gazi Mustafa Kemal (Ş. Turan), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  7. 7 Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal ile Mülakat (Ruşen Eşref, 1918), İşte Atatürk (isteataturk.com).
  8. 8 Panoramalar ve Yağlı Boya Tablolar, Anıtkabir Komutanlığı.
  9. 9 Bigalı Atatürk Evi ve Müzesi, Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alan Başkanlığı.
  10. 10 1915 (kronoloji), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  11. 11 Birinci Dünya Savaşı’nda Mustafa Kemal (Atatürk), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  12. 12 Cevat Abbas Gürer (1887–1943), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  13. 13 Afetinan’ın M. Kemal Atatürk’ün Karlsbad Hatıraları, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  14. 14 Bandırma Vapuru, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  15. 15 1919, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  16. 16 Atatürk Kronolojisi, İşte Atatürk (isteataturk.com).
  17. 17 Kâzım Karabekir (1882–1948), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  18. 18 Seymen Alayı, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  19. 19 Mustafa Kemal Paşa’nın Ankara’ya Gelişi (27 Aralık 1919), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  20. 20 Kurtuluş Savaşı Müzesi (I. TBMM Binası), Türkiye Büyük Millet Meclisi.
  21. 21 Mustafa Kemal ve arkadaşları hakkındaki idam kararları (O. Akandere), Atatürk Yolu Dergisi 43, 2009, s. 372–375, DergiPark.
  22. 22 Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  23. 23 Atatürk’e Gazilik Unvanı ve Mareşallik Rütbesinin Verilmesi, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  24. 24 Atatürk’ün Cephelerde Verdiği Dört Emir, İşte Atatürk (isteataturk.com).
  25. 25 1921 (kronoloji), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  26. 26 Why did the Turkish Army win the Battle of Sakarya (M. Çanlı, 2021), STRASAM.
  27. 27 Sakarya Meydan Muharebesi Tarihî Millî Parkı: Anıtlar ve Önemli Yerler, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı 9. Bölge Müdürlüğü.
  28. 28 Büyük Taarruz, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  29. 29 1922 (kronoloji), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  30. 30 Lozan Barış Antlaşması, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  31. 31 Cumhuriyet’in İlanı, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  32. 32 Zübeyde Hanım (1857–1923), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  33. 33 Latife Hanım (1898–1975), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  34. 34 Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  35. 35 Şapka İnkılabı, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  36. 36 Atatürk ve Hukuk Devrimi, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  37. 37 Harf Devrimi, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  38. 38 İlk kadın milletvekilleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi.
  39. 39 Soyadı Kanunu, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  40. 40 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, cilt II, s. 349 (Samsun’da öğretmenlere hitaben, 22 Eylül 1924), Atatürk Araştırma Merkezi.
  41. 41 Atatürk ve Türk Dil Kurumu (A. B. Ercilasun), Türk Dil Kurumu.
  42. 42 Sabiha Gökçen (Esiner) (1913–2001), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  43. 43 Atatürk’ün nüfus cüzdanları üzerine (Özçelik ve Güneş, Atatürk Yolu Dergisi 58, 2016), DergiPark.
  44. 44 Atatürk’ün Nutuk Adlı Eseri, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  45. 45 Yurtta Sulh, Cihanda Sulh, İşte Atatürk (isteataturk.com).
  46. 46 Balkan Antantı, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  47. 47 Venizelos’un Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday göstermesi (Z. Çakmak, Erdem 52, 2008), Atatürk Kültür Merkezi.
  48. 48 Atatürk’ün Gençliğe Hitabesi (20 Ekim 1927), İşte Atatürk (isteataturk.com).
  49. 49 Atatürk Özel Kitaplığı, Anıtkabir Komutanlığı.
  50. 50 Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  51. 51 Atatürk Orman Çiftliği, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  52. 52 Atatürk’ün Manevi Çocukları, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  53. 53 Beylerbeyi Sarayı’ndaki Balkan festivalinde zeybek oynarken (2–3 Eylül 1936), İşte Atatürk (isteataturk.com).
  54. 54 Atatürk’ün Sevdiği Şarkılar (Kültür ve Turizm Bakanlığı derlemesi), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı.
  55. 55 Yalova Atatürk Köşkü (E. A. Malkoç), Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  56. 56 Vatandaş İçin Medenî Bilgiler, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  57. 57 Beyaz Tren, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  58. 58 Gazi Köpekleri Çok Severdi, İşte Atatürk (isteataturk.com).
  59. 59 Salih Bozok’a yazdığı mektup, 4 Ekim 1911, İşte Atatürk (isteataturk.com).
  60. 60 Madam Corinne’e yazdığı mektup, 17 Mart 1915, İşte Atatürk (isteataturk.com).
  61. 61 Melda Özverim, “Mustafa Kemal ve Corinne Lütfü” üzerine (M. Çelebi), Tarih İncelemeleri Dergisi XXXII/2, 2017, s. 601–608, DergiPark.
  62. 62 Mustafa Kemal Paşa’nın Süt Kardeşi Saime Hanım ile Mektuplaşması (K. Özkan, S. Özer), Belleten 88/312, 2024, s. 645–646, Türk Tarih Kurumu.
  63. 63 Zübeyde Hanım’a yazdığı mektup, Ağustos 1919 (Salih Bozok, Yaveri Atatürk’ü Anlatıyor, haz. Can Dündar, s. 72–74), İşte Atatürk (isteataturk.com).
  64. 64 Sabiha Gökçen’e yazdığı not (Anıtkabir Atatürk Müzesi Kataloğu, 1994), İşte Atatürk (isteataturk.com).
  65. 65 Afet İnan’a yazdığı mektup, 14 Haziran 1938 (Afet İnan, Atatürk’ten Mektuplar, TTK, 1989, s. 49), İşte Atatürk (isteataturk.com).
  66. 66 Onuncu Yıl Nutku, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  67. 67 10. Yıl Nutku (tam metin), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  68. 68 Hatay Sorunu ve Çözümü, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  69. 69 Savarona Yatı, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  70. 70 Atatürk’ün Vasiyeti, Türk Tarih Kurumu.
  71. 71 Atatürk’ün son hastalığı üzerine, DergiPark.
  72. 72 Atatürk’ün Naaşının Anıtkabir’e Nakli, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).
  73. 73 Atatürk’ün katafalkı ve Bruno Taut (Kemal Arı), Atatürk Araştırma Merkezi.
  74. 74 Anıtkabir Proje Yarışması, Anıtkabir Komutanlığı.
  75. 75 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, cilt III, s. 74 (Anadolu Ajansı’na demeç, 18 Haziran 1926), Atatürk Araştırma Merkezi.
  76. 76 Atatürk’ün Cenaze Töreni: Yas ve Metanet (T. Boran), Atatürk Yolu Dergisi 47, 2011, s. 487–520, DergiPark.
  77. 77 10 Kasım 1938: Büyük Kaybın Urfa İline Yansıması (Y. Yıldırım), ÇTTAD XVIII/36, 2018, s. 163–192, DergiPark.
  78. 78 Anıtkabir, Atatürk Ansiklopedisi (Atatürk Araştırma Merkezi).